Porównajmy przykłady:
1. Życzę miłego wieczora (po zakończeniu telewizyjnych "Informacji").
2. Oto inne propozycje dzisiejszego wieczoru (z zapowiedzi spikera TVP).
3. Mimo monstrualnego korku przejazd ulicami Krakowa nie był utrudniony (z komunikatu radiowego o sytuacji na drogach).
4. Opony w moim samochodzie terenowym są z kauczuka (z programu telewizyjnego).
Spośród wyróżnionych za poprawne można uznać jedynie obie formy rzeczownika wieczór: wieczora//wieczoru), czyli przykłady 1. i 2., natomiast forma dopełniacza w przykładzie 3. powinna brzmieć korka, a w 4. - kauczuku.
Skąd się wzięły te trudności? Przyznaję - sprawa jest dosyć skomplikowana i niełatwo określić jednoznaczne reguły. Wybór tej właściwej końcówki zależy bowiem od wielu czynników. Po pierwsze - od rodzaju gramatycznego (nas interesują tylko rzeczowniki rodzaju męskiego), a także od czynników morfologicznych (czyli zakończenia tematu fleksyjnego, końcówki fleksyjnej lub przyrostka) oraz od znaczenia.
W dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowniki rodzaju męskiego, np. ten szary dobry pan, kot, robotnik, korek, stół, kauczuk, kolega, stażysta1 mogą mieć jedną (tylko czasami dwie) z czterech końcówek:
-a: pana, kota, robotnika, korka;
-u: stołu, kauczuku;
-i:
kolegi;
-y: stażysty, poety.
Kłopoty są ze stosowaniem końcówek -a, -u, ale - jak wspomniałam - nie ma ścisłych reguł.
Oto niektóre tylko zasady2, które pomogą pozbyć się wielu trudności:
- wszystkie żywotne (pana, dziadka, mędrca, chłopca, lwa, kota, słonia);
- nazwy narzędzi (młota, śrubokręta, telewizora), naczyń (garnka, słoika), miar i wag (metra, kilograma), liczb (tysiąca, miliona), miesięcy (marca, grudnia), nazwy części ciała (nosa, zęba), tańców i gier (oberka, swinga, tenisa), owoców i grzybów (banana, maślaka), nazwy marek fabrycznych (fiata, opla).
Wyjątki: wołu, bawołu (rzeczowniki żywotne).
- nieżywotne pochodzenia obcego (teatru, kauczuku, komiksu,
weekendu);
- abstrakcyjne (bólu, śmiechu, gniewu,
daru);
- zbiorowe i materialne (rządu, lasu,
cukru);
- skrótowce (idę do LOT-u; do
PAN-u).
Uwaga!
1. Bywa, że wybór końcówki -a lub -u w dopełniaczu liczby pojedynczej wskazuje na różnice znaczeniowe, np. przypadka (forma przypadka - w znaczeniu gramatycznym) - przypadku (Nie było takiego przypadku choroby - w znaczeniu <pojedyncza postać>).
2. Czasem, gdy kryteria wyboru końcówki są sprzeczne, uznaje się poprawność obu form, np. wieczora - wieczoru; poranka - poranku; przystanka - przystanku.
3. Rzadziej używane rzeczowniki, a więc rzadziej stosowane formy (np. longplaya, zwiastuna, dziegciu) radzę sprawdzać w słowniku.
Oto zanotowane ostatnio przykłady:
W Nowym słowniku poprawnej polszczyzny PWN1 za jedynie poprawne uznane są w dopełniaczu liczby mnogiej formy: przebojów, palców, dziejów, królów (gdy dotyczy monarchów2). Mechanizm powstania błędów w tych przykładach wynika z nietrafnego wyboru końcówki.
Jest jednak niezwykle trudno przedstawić obraz sytuacji w obrębie dopełniacza liczby mnogiej. Jan Tokarski tak opisał ten stan: Przypomina on nie tyle uporządkowany węzeł komunikacyjny, ile kłębowisko pasażerów na ruchliwym dworcu autobusowym, gdzie zagubiono rozkład jazdy. Bywalcy jeszcze jako tako sobie radzą, ale przygodni pasażerowie, szczególnie z dalszych stron, tracą głowę3.
W takim razie kilka reguł, chociaż - w razie wątpliwości - zawsze doradzam korzystanie ze słownika!
Rzeczowniki rodzaju męskiego w dopełniaczu liczby mnogiej mogą przybierać końcówki -ów, -i, -y lub formę bezkońcówkową:
(Obydwa artykuły zostały zaczerpnięte za zgodą autorki z czasopisma Nowa Polszczyzna. Serdecznie dziękujemy p. Piotrowi Andrusiewiczowi za pośrednictwo, a także za opracowanie html niniejszego tekstu.)